НВО САЕМ - 3 форум на граѓанското општество

100 Години Македонска државност - Мишко Докмановиќ

Почитувани,
Ми претставува особена чест и задоволство што можам да ве поздравам и да ја отворам расправата на тема “ 100 години македонска државност и граѓанските иницијативи во тој период”

Денеска треба да бидеме горди што ние сме генерацијата која ја има честа да ја одбележи стогодишнината на македонската државност. Илинден е големо дело на “ малиот ” македонски народ, тоа е еден јуриш кон ѕвездите, една саможртва за сопствената слобода.

Тезата што денес ја застапувам е дека корените на граѓанското организирање не се од вчера, не се од пред десетина, туку тие се присутни во целио овој период од 100 години. Би се задржал на периодот од Илинденското востание до Версајската мировна конференција односно во периодот на трите клучни години ( 1903, 1913, 1919 година)

Тука не смееме, а де не ги спомнеме активностите што му претходат  на востанието преку едно широко организирање на населението во подготовките на востанието, активности на Народната Федеративна Партија и настапите на македонските пратеници    во турскиот парламент, активностите на македонската колонија во Петроград и на македонската емиграција во Швајцарија. Не случајно австрискиот конзул Пара во Солун ќе напише: “Народната федеративна партија, поради својата програма, станала социјалдемократско здружение.”

Од овој скромен и краток преглед на граѓанските иницијативи можат да се извлечат повеќе заклучоци за карактерот, природата на граѓанското организирање и да се направи паралела со денешните организации од тој тип. Мора уште на самиот почеток да се подвлече дека се работи за период во кој демократијата била мислена именка што самото по себе може да н# навлече на заклучокот дека во едно феудлано општество во распаѓање е невозможно да постојат форми на граѓанско организирање, а уште повеќе е невозможно да се компарираат тие иницијативи со оние што денеска постојат во нашето секојдневие. Понудениот историски преглед нуди сосема поинаква слика, слика кој што ни порачува дека не само што може да се компарираат граѓанските активности туку можат и рамо до рамо да се носат со оние денешните.

Притоа, неизбежно е, а да не се нагласи нивната политичка обоеност која произлегува од самиот факт што граѓанските иницијативи биле фокусирани кон промена на постојните општествени односи од феудален карактер и нивна замена со демократски општествен режим. Посакуваните промени биле изводливи единствено преку револуционерна вооружена  борба, при што употребата на евентуални политички методи би била сведена на минимум. Во тој контекст, низ целиот париод, кој што беше предмет на наша анализа, очигледно е дека носителите на граѓанските иницијативи имале мошне солидни познавања на принципите на либералната демократија што се гледа во самото устројство на Крушевската република, залагањата за формирање на уставотворно собрание, воведувањето на министерската одговорност, за воведување на одредени социјални права како и правото на слобода на изразувањето, како и враќањето на бегалците.

Истотака кристално јасна е сличноста која постои помеѓу граѓанските иницијативи некогаш и денес во однос на примената на средствата за постигнување на целта. Средствата што, еџемпли цауса, ги користело политичкото здружение “ Македонија на Македонците ” се идентични со оние методи на анимирање на јавноста што се користат и денес ( митинзи, собири, апели, резолуции, предлог - програми итн). Во тој правец мора да се посвети внимание на фактот што огромен број на професори, новинари, парламентарци, писатели се зазеле за решавање на македонското прешање во полза на македонскиот народ. Доволно е само да се види листата на почесни членови на Главниот совет на македонските друштва во Швајцарија и с# е јасно. Сите тие верувале дека со нивните граѓански иницијативи ќе го помогнат македонското националослободително движење. 

  Почитувањето на правата на малцинствата е уште еден сегмент кој зазема значајно место во активностите во овој период. Со самото создавање на Крушевската република, во нејзиниот Манифест беше нагласен мултиетничкиот карактер на државата во која Македонците, Албанците, Турците, Власите, Ромите  рамноправно ќе живеат. Тоа уште еднаш покажува дека потребата од етнички соживот постоела уште многу одамна. Овие принципи се вградени и во програмата на НФП.

 Од аспект на денешните случувања интересен е фактот што голем број од опфатените организации ја нагласувале потребата од возобновување на Охридската архиепископија.

 Сумма суммарум, можеме да заклучиме дека првенствено граѓанските иницијативи биле насочени кон политички промени на статусот на Македонија и на македонската нација, но и дека тие се занимавале се секојдневните проблеми на населението. Иако овие иницијативи не вродиле со успех, тие одиграле извонредна улога во зачувувањето на идентитетот и во јакнењето на самодовербата на македонската нација. Токму овие работи ќе имаат пресудно значење во создавањето на македонската држава како федерална единка во поствоена Југославија, но и во прогласувањето на самостојна и независна Република Македонија на референдумот одржан на 08.09.1991 година.

Би завршил со зборовите на ирскиот патриот Роџер Кејсмент “ Знам само две трагични истории во светот – онаа на Ирска и онаа на Македонија. И двете биле лишувани и измачувани.”