Првото сеопфатно истражување за граѓанското општество во Македонија

ГРАЃАНСКИТЕ ОРГАНИЗАЦИИ СЕ ПОЕФИКАСНИ ОД ДРЖАВАТА

Индексот на граѓанското општество на Цивикус (ИГО) е акциско-истражувачки проект што цели кон проценка на состојбата на граѓанското општество во земјите низ светот, со намера да обезбеди основно познавање и да даде придонес на иницијативите за јакнење на граѓанското општество. 

 
Индексот на граѓанското општество прави проценка на четири ди­мен­зии на граѓанското општество: структурата, околината, вред­нос­ти­те и влијанието.

За потребите на истражувањето напра­ве­но е набљудување на 4 дневни весници, едно неделно списание и еден месечен мага­зин, истражуваниот примерок на за­едницата опфати 17 заедници и 700 граѓани, а од регионалните советувања се прибрани 118 прашалници. Направен е и извештај за социјално одговорни биз­ниси, кој се потпира на ин­фор­ма­ци­ите за 10-те најуспешни претпријатија. Со­брани и анализирани се и други ре­ле­ван­тни документи коишто даваат по­да­тоци за четирите димензии на истражувањето.
 

Структура

Структурата беше првата оценувана димензија. Оценката требаше да одговори на прашањата: кој е внатрешниот изглед на граѓанското општество и колку е големо, активно и претставително граѓанското општество во смисла на поединци и организации.

Истражувањето откри дека маке­дон­ски­от граѓанин многу почесто учествува во непартиските политички активности от­кол­ку пред 1991 година, а секој четврти е член на барем една граѓанска орга­ни­за­ција (со исклучок на здруженијата на пензионерите). Граѓанскиот сектор во Ма­кедонија, според извештајот е сектор на волонтерите.

Спо­ред адресарот на МЦМС (издание од 2003 година), во просек волонтираат 36 луѓе во една граѓанска организација. Волон­терите вклучени во граѓанскиот сектор се активни најмалку 5 часа не­дел­но, во просек. Што се однесува до гра­ѓанскиот активизам во заедниците, дури 32,7% од граѓаните учествувале во до­бротворни акции во нивните за­ед­ни­ци.

Истражувањето ги опфати и добротвор­ните прилози. Според извештајот, 68,1% од испитаниците одговориле дека ре­дов­но подаруваат предмети, пари, обле­ка, а 2% донации од индивидуалци се појавуваат како извор на финансирање за граѓанските организации. Што се од­не­сува пак до приватниот сектор, 5 од 10 водечки претпријатија воопшто не донираат во граѓанските организации иако се ослободени од данок до 3% од обртот.

Граѓанските организации не ги третираат приоритетите, како што се: сиромаштија, невработеност, елиминација на корупцијата и др. Тие се занимаваат со прашања важ­ни за заедницата, но со секундарно значење.

Жените малку се застапени во гра­ѓан­ските организации. Ова се отсли­ку­ва и на раководствата на органи­за­ци­ите каде три од четири членови се ма­жи.

Најголем дел од организациите се ет­нички чисти.

Најмалку застапени сепак се нај­сиромашните и руралните средини.

Во поглед на географската распре­дел­ба, извештајот го потврдува впечатокот. Дури  43,8% од гра­ѓан­ски­те организации се концентрирани во Скопје.

Ни­вото на соработка со другите актери во граѓанското општество е на ниско ниво. Од 858 организации, само 10,7% разменуваат инфор­мации со владата; 15% со локалната самоуправа; 2,3% со деловниот сектор, а 1,2 со медиумите. И соработката внатре во граѓанскиот сектор, за прашања од долгорочен интерес, е релативно ограни­чена.

Нема конкретна бројка за финансиските ресуси со кои располагаат граѓанските организации. Буџетот на 29 организации членки на Граѓанската платформа на Македонија во 2004 година бил 708.553.733 МКД/11.521.200 Евра, а буџетот на 597 проекти спроведени во 2002-2003, 798.896.353 МКД/12.990.185 Евра (според профил на проекти, МЦМС 2004). Донациите воглавно се од надворешни донаторски грантови, многу малку од локални извори.

Се смета на средна вредност од 1.000 вработени во овој сектор, а бројот на хонорарно ангажирани лица не е познат. Во поглед на опре­мата и основните услови за работа, најголем дел од испи­та­ни­ци­те сметаат дека граѓанските организации имаат скромна инфра­струк­тура, мал број имаат пристап до интернет и до информации од повеќе извори.
 

Околина

Втората димензија во истражувањето одговори на две прашања: Која е политичката, социо-економската, културната и правната околина во која граѓанско општество постои и дали овие фактори го ово­з­мо­жуваат или отежнуваат постоењето на граѓанското општество.

Извештајот ги разгледува политичките права и политичкиот нат­пре­вар. Констатирана е бавност во јакнење на владеењето на правото - слабости во спроведување на законите и судските институции, изо­ли­рана и слаба јавна администрација, корупција и организиран кри­ми­нал.

Во поглед на граѓанските слободи, “Фреедом Хоусе”(2004) ја бо­ду­вал Македонија со 3, на скала од 1 до 7, каде 1 е највисока оценка, а кај пристапот на јавноста до информации главниот недостаток е не­постоењето закон за пристап до информации од јавен карактер.

На прашањето: колку со­цио-економската си­ту­а­ци­ја во земјата претставува ба­риера за ефективно фун­кц­и­они­ра­ње на гра­ѓан­ското оп­штест­во, из­веш­­тајот нуди аргумени и за одговорот “да” и за од­го­ворот “не”. Да, затоа што 33,54% од луѓето жи­веат со 2$ днев­но, за­ради жестокиот ет­нички конфликт во 2001 година, заради високата стапка на невработеноста (37% од работо­спо­соб­ното на­се­­ление) и заради малиот број граѓани кои имаат при­стап до ин­тер­нет (3,4%). Не, затоа што кон­флик­тот не е во ран­гот на вој­на, надво­реш­ниот долг не е поголем од БДП (из­не­­сува 39,9% од БДП), стап­ката на непис­меност на возрасните е 4%.

Извештајот открива дека постои општа недоверба ме­ѓу членовите на оп­штест­­­вото, дури 87,7% од населението смета дека треба да се биде вни­мателен со луѓето.

За разлика од довербата, толеранцијата постои. Просечната оценка според показателот за толеранција на Прегледот на светските вред­нос­ти изнесува 2,08, а наркоманите и алкохоличарите се група луѓе кои не се добредојдени за соседи.

Според скалата на Прегледот насветските вредности показателот за рас­положение (јавниот дух) изнесува 2,61.

По­натаму, Извештајот како поволни ги оценува: регистрацијата на граѓанските организации и околината за активности за застапу­вање. 

Споредбено со земјите од регионот Македонија е на дното по да­ноч­ни олеснувања за граѓанските организации. Само 3% од бруто-при­хо­дот на претпријатието може да се одбие од даночната основа под услов донациите да се наменети за организации финансирани од буџетот или за Црвениот крст на Македонија.

Во поглед на автономијата, 26% сметаат дека државата често влијае врз работата на граѓанските организации; 55% - ретко; 4% - никогаш.

Не постои стратегија или програма на Владата за соработка со гра­ѓан­ските организации, досегашната соработка се одвива во за­вис­ност од личното сфаќање на раководителот на институцијата или лич­ното познавање.

Не постои развиено државно финансирање на граѓанските ор­га­ни­за­ции или издвојување средства и од страна на министерствата или владините агенции. Во ретките случаи процесот е нетранспарентен, а критериумите нејасни.

Кај деловниот сектор, пак, има недостаток на свест за важноста на граѓанскиот сектор. Повеќе од 40% испитаници не се свесни за важноста на граѓанскиот сектор и не се запознати со нивните актив­нос­ти, а 17% сметаат дека не се сите граѓански органзиации се про­фе­сионални, сериозни и работат со добар квалитет.

Кај деловниот сектор, примарна е одговорноста кон профитот,  да­ноч­ните обврски кон државата, па потоа кон заедницата и животната средина. 
 

Вредности

Третата димензија се занимаваше со тоа дали граѓанското општество ги промовира и применува позитивните општествени вредности.

Постои разлика помеѓу перцепцијата и праксата во применувањето на демократијата во граѓанските организации. Дури 76% од испита­ни­ците сметаат дека постои внатрешна де­мо­кратија во организациите, но кај подел­бата на управните и извршните функции се појавува контрадикторност со претходната изјава.

Наспроти сомнежот од јавноста, не постојат до­кази за корупција помеѓу граѓанските ор­га­низации. Извештајот ги изнесува наодите дека тие сомнежи се поттикнати од: недо­ста­токот на доверба, меѓусебните обви­ну­ва­ња и недоволната транспарентност во рабо­те­њето. Граѓанските организации преземаат активности за подобрување на тран­спа­рен­тноста, но сепак тие не се доволни. Некои од нив се: мрежата “Македонија без коруп­ци­ја”; активностите на “Транспарентност Македонија”, активностите на Организа­ци­јата на потрошувачите и сл.

Во поглед на толеранцијата, Извештајот кон­ста­тира дека граѓанските организации создаваат отворен простор, дури 74% од испитаниците сметаат дека граѓанските ор­га­низации се битни актери во промоцијата на толеранцијата. Сепак, поделеноста на општеството се одразува и во организациите.

И кај родовата рамноправност постојат разлики во перцепцијата и праксата. 40% од испитаниците сметаат дека се преземени мерки за родовата рамноправност, а увидот во пет од организациите покажа дека такви мерки не се интегрирани во документите.

Граѓанските организации не се доволно активни во искоренувањето на сиромаштијата, дури 69% од испитаниците не можеле да се сетат на активности што биле спроведени во оваа насока. Ниту во членството на организациите не се среќаваат лица од оваа кате­го­рија.

За разлика од ова, 69% од испитаниците можат да наведат примери на активности за заштита и одржување на животната средина.
 

Влијание

Четвртата димензија го опфати влијанието, односно кое е влијанието на граѓанско општество и дали граѓанско општество е ефективно во решавањето на социјалните, економските и политичките проблеми, и дали работи за заедничко добро.

Граѓанските организации имаат активно но ограничено влијание врз човековите права и социјалните политики. Влијанието е подобро во меѓуетничките односи, а послабо во невработеноста и анти­ко­руп­ци­јата. Поголем успех имаат иницијативите коишто се однесуват на влијанието врз социјалните политики поврзани со жените и лицата со хендикеп, а помалку успешни се оние коишто се поврзани со финансии и коишто бараат поголема транспарентност.

Активно но ограничено влијание имаат граѓанските организации и во барањето одговорност од државата. Информации за пос­тиг­ну­вањата на властите се тешко достапни.  

Во барањето одговорност од деловниот сектор ограничени се и актив­нос­тите и влијанието. Недостасуваат активности за градење јавна свест за исполнување на (законските) одговорности за плаќање да­но­ци и други јавни давачки, а нема активности ниту за поттикнување на социјалната одговорност на деловниот сектор.

Граѓанските организации сметаат дека имаат значителна (17%) или ограничена (37%) улога во одговорот на приоритетните општествени интереси.

Според истражувањето, граѓанските организации уживаат голема до­вер­ба кај јавноста, 55,1% наспроти 26% за власта и политичките партии.

Граѓанските организации постигнале одре­де­но влијание и во зајак­ну­вањето на граѓаните, и тоа на повеќе нивоа: во информирањето и едуцирањето на граѓаните, во градењето капа­цитети за колективно дејствување, во зајак­нувањето на маргина­ли­зи­раните групи (55% од проектите спро­ве­де­ни во 2002-2003 го­дина се проекти за марги­на­ли­зирани гру­пи), а граѓанскиот сектор нај­ве­ројатно е нај­ак­тивен и најуспешен во за­јак­нување на жените. Граѓанското општество е местото од каде започнаа првите иницијативи за микро­финансирање. Тоа и денес е активно во ми­кро­финансирањето, во деловното и во про­фе­сионалното оспособување.

Граѓанските организации направиле повеќе отколку што е познато во лобирањето за обез­бе­дување државни услуги. Не постои дебата за соодветна поделба на работа меѓу обез­бе­дувачите на социјални услуги (државата, де­лов­ниот и граѓанскиот сектор). Дел од гра­ѓан­ски­те организации сметаат дека треба да би­дат обезбедувачи на социјални услуги, како дел од нивната стра­те­ги­ја за одржливост. Дел сметаат дека не треба да ја заменат др­жа­ва­та во обезбедувањето на основните услу­ги.

Граѓанскиот сектор има активности во директно задоволување на итни­те општествени потреби, во обезбедувањето алтернативни сред­ства за развој и посебно во одговор на хуманитарните катастрофи во 1999 и 2001 (а пред тоа и во 1992/3 година).

Гра­ѓанските организации се поефикасни од државатта, тие им даваат подобри услуги на луѓето на кои им треба помош (сиромашни и сл.). 42,3% од граѓаните сметаат дека граѓанските организации даваат подобри услуги од државните институции (28,3% сметаат дека вто­ри­те се подобри).

Сепак, постои предзивик во подрачјата с$ каде сеуште нема доволно активности, а тоа се нјсиромашните од сиромашните - како децата на улица, бездомниците, изолираните етнички заедници.
 

Национална конференција

Втората национална конференција на Индексот на граѓанското општество се одржа на 7 јули оваа година. Деведесетина присутни ги проследија презентациите и продискутираа за наодите од Извештајот кажувајќи ги притоа своите забелешки.

“Извештајот може да ни помогне да видиме каде сме, што сме и каде понатаму”, рече на почетокот на Конференцијата Сашо Клековски, извршен директор на МЦМС. Тој обрна внимание на неколку наоди од Ивештајот. Најголемиот успех во димензијата влијание, според него, е во делот на зајакнување на жените, а она што произлегува од Извештајот како загрижувачки податок е односнот меѓу урбаните и руралните подрачја, кој изнесува 10:1. “Мислам дека такви јазови мораме реално да ги погледнеме за да не се сопнеме и паднеме во нив, зашто ова е многу длабок јаз меѓу урбана и рурална Македонија. Сакам овој јаз да го нагласам, можеби и намерно, како многу битен во натамошните согледувања не само во структурата, туку и севкупно како граѓанското општество треба да се подобри”, додаде Клековски.

“Јас секогаш сметав дека сме престроги и прекритични во оценувањето и јас лично имам подобра перцепција на граѓанскиот сектор отколку што можеби понекогаш имаат самите актери во просек”, рече Лилјана Поповска, пратеник во Собранието на РМ.        “Мислам дека оваа оценка за структурата вкупно треба да биде поголема. Зашто ако зборуваме за широчина на граѓански организации, за волонтерство, инфраструктрурата е подобра отколку што ние самите ја гледаме, или од она што ние сакаме да го имаме и мислам дека некогаш имаме поголеми желби отколку што  можеме објективно да ги оцениме работите” додаде таа.

За Флора Љатифи, советник на Претседателот на Македонија за граѓански организации, извештајот е значаен заради две работи. “Прво, дава можност да видиме една слика или реална состојба на нашите граѓански организации, а второ, н$ поттикнува на преземање активности за развој на граѓанското општество во Македонија.
 

Гонце Јаковлеска