Јован Ананиев

 

Граѓанското образование - карактеристики и перспективи




Што се подразбира под граѓанско образование?

Збир на информации во форма на знаења и вештини кои се пренесуваат на (сегашните или идните) граѓани на една држава, а кои содржат политиколошка и економско-социјална материја.

 

Каква е улогата на граѓанското образование во општеството?

Тоа претставува агенс за демократска политичка социјализација на граѓаните во општеството и придонес во креирањето активни партиципативни граѓани.

 

Во каква форма се реализира граѓанското образование?

• како наставен предмет или како наставна содржина во склоп на              образовните институции;
• неформално, од страна НВО во вид на тренинзи.

Кои се катрактеристиките на граѓанското образование во РМ?

• застапен како предмет и како наставна содржина во склоп на други предмети;
• ретко застапен како содржина за обука на возрасни од страна на НВО;
• немање соодветен кадар;
• немање соодветни методи и техники;
• постоење учебници;
• постоење наставна програма;
• немање релевантни параметри за евалуација.

Граѓанското образование - карактеристики и перспективи

 

Демократскиот контекст на граѓанското образование

За да добие атрибут демократска, една држава мора да има демократски политички систем и демократска политичка култура меѓу граѓаните. Политичките системи во земјите во транзиција се речиси трансформирани, но за да добие демократски карактер политичката култура треба да помине подолг период. За да биде овој процес пократок и поефикасен,  потребно е да се анимираат сите агенси на политичката социјализација - спонтано или поттикнувачки. Еден од таквите агенси е и образованието, а тоа најпотполно ќе го даде својот придонес во демократскиот развој доколку своите институции ги претвори во демократски вежбални - места  каде се учи и практикува демократијата, меѓусебната толеранција и партиципативното учество во донесувањето одлуки. Но, успехот во создавањето демократи ќе се достигне доколку во училиштата се реализира настава по предметот граѓанско образование.

 

Што е суштината на граѓанското образование?

Граѓанското образование е комплекс на знаења и вештини во областа на политичкиот систем, демократијата, човековите права, мирното разрешување на споровите, меѓународните односи и сл. Со еден збор, тоа е збир на информации кои треба да ги поседуваат граѓаните за да ги практикуваат полесно своите права, полесно да ги осознаат своите одговорности  и правилно да ги сфатат политичките процеси и институции во кои се нивни дел или имаат меѓусебно влијание со нив. Така сфатено, граѓанското образование може да се изучува во форма на посебен наставен предмет (во Република Македонија тоа е случај во средните стручни училишта) или како дел од наставната содржина на посебни предмети (кај нас тоа е застапено во основните училишта и во гимназиите).

Честа е праксата во посткомунистичките земји материјата по граѓанско образование да се реализира во соработка со невладините организации каде што учениците би имале практична работа и реално би ги согледале моделите за учество на граѓаните во донесувањето на одлуките. Веќе постои иницијатива на регионално ниво (Република Македонија, Република Бугарија, Република Албанија и Република Романија)  за креирање заедничка акција во градењето партнерство меѓу министерствата за образование и невладините организации. Реализацијата на оваа програма треба допрва да престои, а нејзин координатор е д-р Татјана Дронзина, професор по политички науки на софискиот универзитет.

Постои тенденција (посебно во Хрватска и во Бугарија) граѓанското образование да се воведе како предмет и во високото образование, а ова би придонело младите кои немале можност да се запознаат со содржината на граѓанското образование, тоа да им се овозможи на факултет.

Со оваа материја ние преку образованието ги подготвуваме идните граѓани да станат демократи, но што со граѓаните кои израснале во поинаков систем со поинакви вредности и кои тешко го сфаќаат демократскиот концепт? Ова создава ситуација во транзициските земји којашто Фукујама ја нарекува демократија без демократи. За да се премости ова што побргу, свој придонес може да даде цивилниот сектор со организирање тренинзи за возрасни во областа на граѓанското образование. Со ова, сакам да упатам на поекстензивното сфаќање на клучниот поим во овој текст - граѓанското образование, а тоа подразбира негово адаптирање за различни категории луѓе и реализација како во рамките на работните организации, така и во рамките на месните заедници, здруженијата, партиите или преку медиумите.

 

Граѓанското образование и Република Македонија

Граѓанското образование во Република Македонија е воведено пред неколку години во рамките на средното и основното образование во форма како што претходно е наведена. За реализацијата на наставата подготвен е учебник кој ги задоволува сите критериуми за квалитет на едно наставно помагало. Исто така, разработена е наставна програма што одговара предметот да ја постигне целта. Но сепак, ова не кажува ништо за квалитетот на наставата по граѓанско образование. Методите и техниките кои се применуваат не се соодветни за успешна реализација.  Не може со класичен метод да се предава демократија која подразбира активна вклученост на учениците преку изнесување на свои ставови. Целта не е да се добијат само голи факти, туку да се добијат и вештини. Не може да се научи ученикот на почитување на туѓото мислење доколку професорот не му овозможи да си го каже своето мислење и да слушне некое друго, поразлично од неговото. Самата атмосфера во текот на наставата мора да биде строго демократска. Релацијата наставник - ученик мора постојано да се оценува за да се обезбеди  минимум услов за реализација на наставата. Но вакво оценување е тешко остварливо затоа што учениците не се консултираат да даваат оценки за своите наставници. Дали е ова во духот на демократијата, што е всушност и основна категорија на овој предмет? Самата поставеност на клупите во училницата мора да биде таква за да се гледаат учениците меѓу себе и за да дискутираат. Секоја наставна единица бара посебен приод и креативност, а не монотонија. Мора повеќе да бидат застапени симулациските вежби, играњето улоги, студиите на случај и посетата на институции.

Современиот пристап во граѓанското образование не бара само табла и креда. Мора да се уредат посебни кабинети коишто би располагале со мултиме­дијална опрема  Но ова е скапа инвестиција и би можела да се оствари доколку училиштата ги отворат своите врати за невладините организации, затоа што само на тој начин би биле привлечни кај донаторите.

За ефикасна реализација на наставата неопходно е да има соодветно едуциран наставен кадар. Не станува збор само затоа што поголемиот број од нив имаат студирано во поинаков систем, туку и затоа што немаат соодветна стручна подготовка. Поточно, социолозите, кои се предвидени за наставен кадар, во текот на своите студии многу малку изучуваат содржини кои се опфатени во граѓанското образование. Странското искуство покажува дека кај стручен кадар за реализација на наставата се политиколозите. Навистина, во РМ тие не се многубројни, но со текот на времето ќе се добие потребниот кадар и тоа треба да биде стратешка определба на креаторите на образовната политика.

Многу е тешко да се процени колку граѓанското образование ја постигнало својата цел, бидејќи таа е многу долгорочна, а тоа е подигнувањето на демократската политичка култура меѓу граѓаните.  Неговата поконкретна цел е добивање определени информации во веќе споменатата област, но овде  ефективноста не може да се оцени бидејќи е неодамна воведено како предмет.

Значи, можеме да даваме оценка само на ефикасноста (како се реализира наставата), но не и за ефективноста (колку е постигната самата цел). За тоа ќе може да се даде оценка дури тогаш кога сегашните ученици ќе завршат и ќе се соочат со примена на наученото во пракса.

 

Тенденции и препораки:

 

• Донесувачите на политичките одлуки во сферата на образованието треба да изградат стратегија за изучување на граѓанското образование и во високото образование;
• Градење посоодветни механизми за континуирана евалуација на граѓанското образование (креирање параметри, стандарди, лица за евалуирање и модели за транспарентност на успехот на учениците);
• Градење мрежа меѓу невладините организации и медиумите за промоција на содржините на граѓанското образование и меѓу возрасните;
• Отворање на училиштата за цивилниот сектор и обратно.